Vrouwenborsten en een mannenborst

Mag ik om te beginnen u vragen mee te doen met een gedachte-experiment? Een vrouw heeft carrière gemaakt in het leger. Dank zij haar bekwaamheid heeft ze de rang van generaal bereikt. Mbarake heet ze. Ze staat voor een moeilijke opgave: de vijand is in aantocht met het modernste materieel.

Ze vraagt advies aan een adviseur, al even bekwaam en veel gevraagd zowel in overheidskringen als door burgers. Deze Boris zegt tegen haar: Ga er op af! Ik weet dat het je zal lukken. Je zult winnen!

Mbarake heeft veel vertrouwen in Boris, maar ze is toch nog niet helemaal over de streep. Ze zegt tegen hem: Ik doe het alleen als u met mij en met het leger meegaat, anders niet.

Nou vooruit, zegt Boris, ik ga mee. Maar dan zal de overwinning niet aan u zijn. Een man zal de overwinning behalen.

Wat klopt er niet in dit verhaal? De Bijbelvaste lezer heeft het natuurlijk herkend, en opgemerkt dat ik de rol van de man en de vrouw verwisseld heb. Het is het verhaal van de profetes Debora, die ik veranderd heb in de man Boris, en de man Barak die moet gaan vechten. Waarom klopt het verhaal  niet in deze omgekeerde vorm?

Vrouwonvriendelijk

De aanleiding voor deze opening zijn twee berichten. Het ene gaat over de Amerikaanse theoloog John Piper. Hij staat op het standpunt dat de vrouw niet op de preekstoel hoort. Ik kan wel van een vrouw leren, zei hij, maar niet als ze in haar vrouwelijkheid voor mij staat. Vrouwen, bekend in kerkelijk Amerika, schreven daar tegenin. Ze vinden deze uitlating vrouwonvriendelijk. Op deze manier mogen ze er niet zijn in hun vrouwelijkheid.

Het andere bericht is dat van de promotie van Almatine Leene. Zij is wel voor de vrouw in het kerkelijk ambt. Zij gaat daarvoor terug naar het eerste hoofdstuk van de Bijbel. God schiep de mens mannelijk en vrouwelijk. Samen zijn ze het beeld van God. Leene legt de nadruk op de gezamenlijkheid van man en vrouw; preciezer gezegd: het relationele. God is drie-enig, zelf al relationeel, en Hij heeft de mens naar zijn evenbeeld relationeel geschapen.

De beide berichten zijn totaal verschillend. Niet alleen vanwege de standpunten en de theologische benadering. Piper geeft antwoord op een onverwachte vraag, Leene legt een studie over waar ze enkele jaren aan heeft gewerkt. Toch gaat het over één thema: de verhouding tussen man en vrouw naar christelijk inzicht. En de discussie spitst zich onvermijdelijk toe op de vrouw in ‘het’ kerkelijk ambt, het ambt van predikant en voorganger.

Kwetsbaarheid

Zou je de uitspraak van Piper – afgedacht van de context, het geheel van Pipers uitlatingen over dit onderwerp – ook anders kunnen lezen? Spreekt hier misschien niet een man in zijn kwetsbaarheid? Het kan een uiting zijn van respect en bewondering voor de vrouwelijkheid van de vrouw, die de man in de kerkbank in verwarring kan brengen. Hij kan wel verliefd op die vrouw worden…

Ik heb zelf zo’n ervaring gehad, jaren geleden, in Straatsburg in de kerk waarvoor Calvijn de basis had gelegd. Die was nu vrijzinnig geworden en er stond een vrouw op de preekstoel (in de context van toen hingen die twee dingen nauw samen). Ze hield een preek met een typisch vrijzinnig hoog abstractiegehalte en een daarbij passende ernstige voordracht, rustig, met zachte, bijna bedeesde stem. Maar haar verschijning vond ik daarmee in tegenspraak: een vrij jonge vrouw, elegant en tegelijk waardig gekleed, met een bescheiden uitstraling, niet zonder aantrekkelijkheid. Ik was vrijgezel (en zou dat nog jaren blijven). Ik was niet verliefd, maar het was wel een verwarrende ervaring.

Status

Nu hoor ik al direct de tegenwerping. Ja maar dat kan een vrouw net zo goed hebben als een man op de preekstoel staat! Die kan ook wel verliefd worden!

Vast. Al in m’n middelbare schooltijd vertelde mijn vriend dat zijn zus in de kerk tegen hem had gezegd: “De kandidaat heeft een aardig gezicht”. Hij voegde er aan toe: “Toen was ze haar hart al weer kwijt” (wat me overdreven lijkt).

Ik denk toch dat dat anders is. Een man wordt meer geboeid door het uiterlijk van een vrouw; voor een vrouw (zo maak ik op uit de media) speelt macht en status van de man een rol. Goed, laten vrouwen daar hun licht maar over laten schijnen. Zoals – omgekeerd – een vrouw op Pipers uitlating reageerde: Jongens, mannen, kerels (“guys”), zeggen jullie er eens wat van.

Ik denk aan een regel van Ivo de Wijs in het estafettegedicht ter gelegenheid van de troonswisseling tussen Beatrix en Willem-Alexander (in het radioprogramma ‘Met het oog op morgen’): “Een mannenborst is plat en koud”.

Stereotiepen

Te vaak wordt de discussie in een concurrentiesfeer getrokken. De vrouw moet dezelfde posities kunnen innemen die de man inneemt, anders wordt ze niet als gelijkwaardig behandeld en is er sprake van een ‘glazen plafond’. De samenleving is daar al heel ver in – zij het dat de ‘emancipatie’ (de gelijkwording vanuit een mindere positie) voor het besef van velen nog niet is voltooid. Terwijl ik op dit stuk liep te broeden kwam de uitspraak van minister Jet Bussemaker dat vrouwen nog te weinig economisch onafhankelijk zijn. Vanuit dit denken wordt het steeds vreemder dat een vrouw nog geen dominee mag worden.

Ik wil niets afdoen van de klachten dat vrouwen wereldwijd onnoemelijk veel onrecht wordt aangedaan door mannen. Wat dat betreft moet er nog ontzettend veel gebeuren. En als vrouwen hun mogelijkheden kunnen verruimen, is dat iets om werk van te maken.

En het is zeker waar dat stereotiepen over mannen en vrouwen praktisch altijd aanvechtbaar zijn. Mannen kunnen emotioneel, intuïtief en rationeel zijn en vrouwen rationeel. Ze hebben allebei een linker- en een rechterhersenhelft. Mannen kunnen zorgzaam zijn en vrouwen bekwaam om leiding te geven. Er zijn vrouwen met mannelijke trekken en mannen met vrouwelijke trekken. Er zijn geen typisch mannelijke en typisch vrouwelijke kwaliteiten en deugden. Debora geldt als een schoolvoorbeeld van een vrouw die bekwaam een geestelijk ambt bekleedde.

Het is ook waar dat mannen te veel over vrouwen hebben gesproken en geschreven vanuit hun eigen gezichtspunt – of dat nu neerbuigend was of idealiserend – zonder daarbij naar vrouwen te luisteren. Ik denk ook dat er te veel over vrouwen en hun vrouwelijkheid is gepraat zonder daarbij de man en zijn mannelijkheid te betrekken, alsof die een soort onproblematisch uitgangspunt zou zijn.

Je kunt beide niet op zichzelf bekijken, los van de ander. Dat is het grote gelijk van het relationele denken. Er is geen mannelijke identiteit zonder vrouwen. Geen man zonder moeder. En pogingen om de vrouwelijke identiteit vast te stellen los van de vrouw lopen ook spaak.

SymmetrischPicture of a brass statue by sculptor Sean Henry entitled Couple at Newbiggin By The Sea

Maar het concurrentiedenken trekt naar mijn overtuiging, ook onderhuids, de discussie zonder meer scheef. Daarvoor is de verhouding tussen man en vrouw te subtiel, te delicaat. Dat de vrouw in alles hetzelfde moet kunnen en mogen als de man, is net zo’n uitzichtloze weg als de cultivering en verheerlijking van het typisch vrouwelijke.

God schiep de mens naar zijn beeld, mannelijk en vrouwelijk. Samen zijn ze het beeld van God, niet ieder voor zich. Alleen al deze schepping geeft er blijk van dat God geen man is. En de ‘cultuuropdracht’ is aan hen samen gegeven. Samen hebben ze te regeren en te zorgen. Ook het leiding geven in de gemeente zal het best gaan als mannen en vrouwen daarover met elkaar overleggen en goed naar elkaar luisteren.

Maar dat betekent niet dat de verhouding tussen man en vrouw symmetrisch is en hun rollen verwisselbaar zijn. God schiep geen mensen (m/v). Hij schiep de mensen mannelijk en vrouwelijk, niet vrouwelijk en mannelijk; dat is de doorgaande volgorde. De Bijbel begint met Genesis 1 én 2.

Schitteren

God is geen man. God heeft ook vrouwelijke kwaliteiten. God is alles voor zijn volk wat een vader én wat een moeder zou moeten zijn. Maar dat betekent niet dat het niet uitmaakt of we God met Hij of met Zij aanduiden.

God is relationeel: drie-enig. Maar er is niet één Persoon van de drie die we met ‘zij’ kunnen aanduiden. Jezus Christus is een man. De Heilige Geest is in het Grieks van het Nieuwe Testament onzijdig, maar deze Persoon als vrouwelijk beschouwen vindt in de Bijbel geen steun. De relationaliteit in God is een andere dan die van man en vrouw.

Mannen en vrouwen moeten allebei schitteren, maar op hun eigen manier. Ik zwijg nu nog over wat over die uitstraling in 1 Corinthe 11 staat.

Baar- en zoogambt

Dat vrouwen en mannen bepaalde sporten apart beoefenen en dat we hun tijden niet onderling vergelijken vinden we normaal. En vrouwen die een baan hebben krijgen zwangerschapsverlof. Je kunt, om de ongelijkheid weer op te heffen, mannen ook vaderschapsverlof geven. Maar we houden onszelf voor de gek als we zeggen dat dat hetzelfde is.

Ik heb in een luchtige setting wel eens voorspeld dat ooit in de toekomst het baar- en zoogambt ook voor mannen zou worden opengesteld. Maar de ondertoon is serieus: mannen en vrouwen zijn niet pas gelijkwaardig als ze dezelfde posities bekleden.

De ‘emancipatie’-gedachte, die uit naam van de gelijkwaardigheid verschillen probeert te relativeren, maakt ons ongevoelig voor subtiliteiten. We sluiten ons daarmee af voor intuïties.

En ik vermoed dat de relativering van de seksuele identiteit, en de onduidelijkheden die daaruit voor sommige mensen voortvloeien – en het lijden dat daarmee gepaard gaat – door deze benadering in de hand wordt gewerkt.

Quota

Maar afgezien daarvan. Het eind van dit emancipatieproces is zoek: als er één schaap over de dam is, zal de vraag naar quota opdoemen, en die zal niet tot rust komen voordat een quotum van vijftig procent is bereikt. Ongepaste vergelijkingen en probleemstellingen komen op, zoals de positieve discriminatie en de excuustruus.

Debora en BarakIn de maatschappij kan een vrouw ook alle functies vervullen, waarom in de kerk dan niet? zeggen ook christenen, en zo wordt het steeds meer gevoeld. Maar we kunnen de argumentatie ook omdraaien. Laten we in de kerk gevoelig blijven voor subtiliteiten die in de samenleving vervagen.

In christelijk Amerika is er een sterke stroming die hiervoor opkomt. Alles in Amerika is heftiger, maar daarmee krijgen we wel een spiegel voorgehouden. Op dit punt heb ik in Nederland in de christelijke media eerder een neerbuigende reactie gelezen dan een positieve.

Een vrouw zal de overwinning behalen! profeteerde Debora. Een vrouw kon dat. Jaël deed het – op haar vrouwelijke manier. Daarmee werd een man op z’n nummer gezet. Een vrouw in zijn positie hoeft daar niet bang voor te zijn.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *