Utrecht, Caravaggio en Europa

Barok. Heftig. Getormenteerd, vaak. Dat zijn de schilderijen op de tentoonstelling ‘Utrecht, Caravaggio en Europa’ in het Centraal Museum. Musea worden toch al vaak beheerst door kunstlicht, maar hier waan je je helemaal in een nachtelijke, onderaardse ruimte.

Wij zijn trots op onze Rembrandt met zijn ‘Nachtwacht’. De naam is veelzeggend. Er is helemaal geen nachtelijke scene bedoeld, maar de schilder heeft de techniek van het clair-obscur gebruikt: een geheimzinnige lichtbron verhoogt het drama van de compositie. Rembrandt keek de kunst af van voorgangers, die in Rome geïnspireerd werden door het werk van Caravaggio.

Tempelreiniging

Tronies

De thema’s op de tentoonstelling zijn in zichzelf al vaak dramatisch. Er zijn vooral veel bijbelse voorstellingen: het verraad van Petrus, de bespotting van Christus, de kruisafname. Lichamen worden getoond in gedraaide, gewrongen houdingen, typisch barok, evenals de tronies van schriftgeleerden en soldaten.

Gerard van Honthorst, Christus voor de hogepriester
(een favoriet van mij)

Van over de hele wereld zijn werken bij elkaar met een duidelijk focus. Uitgangspunt is Caravaggio, vooral de Graflegging van Christus, zijn beroemdste werk, dat de jonge schilders in vervoering en tot navolging bracht. Het is afkomstig uit het Vaticaan, blijft niet de hele tentoonstelling, en er staat een suppoost voor met als ongeveer enige taak het samendrommende publiek te weerhouden van het maken van een foto. Ik denk dat paus Franciscus, als hij hier persoonlijk van geweten had, royaler en toegeeflijker geweest zou zijn naar het publiek.

Dirk van Baburen, De graflegging van Christus

Geestesbloei

Aan weerszijden van dit werk hangen twee Grafleggingen van navolgers. Ook van andere scenes zijn er verschillende afbeeldingen naast elkaar: de twaalfjarige Jezus tussen de schriftgeleerden, die verbaasd zijn, wantrouwig, sceptisch, sommigen met bijbelgedeelten op vellen of in boeken voor zich. De tempelreiniging. De bevrijding van Petrus uit de gevangenis. David en Goliat.

Gerard van Honthorst, De bevrijding van Petrus

Wat konden die mannen levensecht schilderen, realistisch! Daar waren wij Nederlanders trots op in mijn beleving, toen ik deze wereld begon te ontdekken. De Gouden Eeuw. Zeventiende-eeuwsche geestesbloei. Vroomheid is kenmerkend, het is de tijd van de Synode van Dordrecht en de Statenvertaling. En juist in ons land komen burgers, gewone mensen, ook arme mensen, in het licht. En het schilderij van de rijke man en de arme Lazarus, dat door een film over de restauratie extra accent krijgt, dringt aan op naastenliefde, weldadigheid.

Hendrick ter Brugghen, De rijke man en de arme Lazarus

Frivool

Hier, in een bredere Europese context, vallen ook minder fraaie aspecten op. De vroomheid is niet helemaal gespeend van pronkzucht. In een rooms-katholieke omgeving juist pronkzucht van de kerk. En frivole plaatjes van cafés met kaartspelers, drinkers, een waarzegster en een student die het lekker breed laat hangen – scenes die populair waren en gretig aftrek vonden – mogen dan een waarschuwende betekenis hebben gehad, tegelijkertijd moeten mensen zich erin verlustigd hebben. De diepten des satans leren kennen was toch wel verleidelijk.

Gerard Seghers, De verloochening door Petrus

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.