Rusland als boze buurman

Poetin heeft het dan toch maar voor elkaar in Sotsji. Zijn grote project om Rusland weer op de kaart te zetten als wereldmacht die tot iets moois in staat is is tot nu toe gelukt. En wij, met onze superzware afvaardiging, voelen ons ingepakt als hij met onze koning een biertje komt drinken en onze kampioene een knuffel geeft.

Wij hebben ernstige bezwaren tegen het huidige Rusland. Het schendt de mensenrechten. Wij letten daarbij vooral op de homorechten. De pers is gebreideld, er is corruptie en armoede. Oekraïne met z’n felle demonstraties zou in een associatie met ons, Europa, veel gelukkiger zou buurmanzijn. In Georgië zag Rusland zich ook al genoodzaakt militair gewelddadig op te treden. De herdenking van vierhonderd jaar vriendschappelijke betrekkingen tussen Nederland en Rusland was niet hartelijk en werd door een paar diplomatieke akkefietjes verduisterd.

Koude Oorlog

Het leek zo goed te gaan sinds de val van de Berlijnse muur. Rusland ging onder Gorbatsjov meer open voor westerse waarden, terwijl het tegelijkertijd als vijand verzwakte. Onze invloedssfeer won! Welkom, Russen, in de wereld van democratie en vrije markteconomie.

Maar nu moeten we ons nodig weer tegen ze afzetten. Zoals we in de Koude Oorlog deden. Toen waren zij de grote vijand. De loopbaan van mijn vader als beroepsmilitair heeft in dat teken gestaan. En wij hadden in de fietsenkelder potten jam en conserven staan voor het geval de atoombom zou barsten; vaag beseffend dat dat ons niets zou helpen.

Die vijandschap had een religieuze kleur. Het communisme, voortgekomen uit het marxisme, was immers atheïstisch en een verklaarde vijand van het christendom. Wij, het westen, verdedigden het christelijk geloof en de waarden die daaruit waren voortgesproten, zoals de democratie en de vrijheid van het individu. Amerika had daarbij de leiding. Het zal zichzelf als ‘exceptional’, door God geroepen om wereldwijd voor die waarden op te komen. Er waren zelfs christenen als Hal Lindsey, die in spannende boeken de strijd tussen Oost en West zich lieten ontwikkelen langs de apocalyptische lijnen van het Bijbelboek Openbaring. Maar ook in Nederland waren in gereformeerde preken de Russen de roede in Gods hand, zoals de Babyloniërs in het Oude Testament.

Macht van het kwaad

Kortom, wij waren – met al onze gebreken – de goede kant en ‘zij’ de zo ongeveer ultieme macht van het kwaad. En dat om nog heel wat diepere redenen dan alleen het feit dat in geval van oorlog zij (uiteraard) de agressors zouden zijn.

Dergelijke gevoelens komen opnieuw bij ons op. Dat Poetins machtspositie een eigentijds gezicht heeft, compleet met ‘soft power’, maakt het alleen maar bedreigender.

Dat is allemaal heel plausibel vanuit ons gezichtspunt. Maar als we ons nu eens in het standpunt van Rusland proberen te verplaatsen? Daar helpt Anatol Lieven ons bij, politiek analist, in een interview met Rutger van der Hoeven in De Groene Amsterdammer van 6 februari 2014.

Hypocriet

Rusland beschouwt Oekraïne al duizend jaar als behorend tot zijn invloedssfeer en heeft het nodig voor zijn economie. Het vindt het westerse interventionisme hyperactief en onverstandig, het beschouwt dat als een bedreiging voor de stabiliteit in de wereld. Daar zit wat in, toch, als we bijvoorbeeld kijken naar Libië en het Midden-Oosten. Rusland vindt de Amerikaanse propaganda voor mensenrechten hypocriet, omdat een land als Saoedi-Arabië wordt ontzien.

In Rusland is een uitvoerig rapport opgesteld over schendingen van de mensenrechten in onder andere Nederland. Het gaat dan onder andere over xenofobie en het vastzetten van vluchtelingen. Ook Amerika is op dat gebied niet brandschoon, zoals we weten; denk aan Guantánamo. Wat traditionele waarden op seksueel gebied betreft kunnen we als christenen Rusland niet helemaal ongelijk geven. Intussen is de situatie voor homo’s in Rusland zelf niet extreem.buurman2

Vaderlandslievend

Mag Rusland niet bedacht zijn op zijn eigen geopolitieke belangen, net als wij? Mogen Russen niet vaderlandslievend zijn, net als wij bijvoorbeeld in de eerste tijd na de bevrijding van de Duitse bezetter? Ook daar leven christenen. Net als wij hebben zij kritiek op hun eigen regering, maar dat betekent niet dat zij liever westers zouden zijn. Hetzelfde geldt nog sterker voor Chinese christenen, die God danken voor hun toenemende welvaart.

Europa, zegt Lieven verder, is het denken in machtstermen verleerd. Het beschouwt macht als iets vies. Voor Rusland geldt dat niet. Voor Amerika trouwens evenmin.

Christenen en de macht

De gedachte dat christenen het beste afstand kunnen houden van aardse macht wint vandaag weer veld. Daarbij wordt een beroep gedaan op de kerk in het Romeinse rijk. Maar ik zie ook een verband met het feit dat de Koude Oorlog al weer een tijd achter ons ligt en de Tweede Wereldoorlog nog langer. Kunnen we ons nog verplaatsen in de gevoelens van onze ouders en grootouders toen?

Ik deel wel het inzicht dat we ons niet moeten identificeren met welke aardse macht dan ook. Het westen is niet ‘goed’ tegenover Rusland of China of de Arabische wereld. We hoeven er niet op te hopen dat die andere machten zwak zullen zijn en ‘wij’ de hegemonie houden of versterken.

Burenruzies

We zijn buren. We kunnen het beste proberen in goede verhoudingen met elkaar te leven. Daarvoor hoeven we geen vrienden te zijn. Het is realistisch om te verwachten dat er van tijd tot tijd burenruzies zullen zijn. We mogen opkomen voor onze eigen plek. En we moeten de anderen hun eigen plek gunnen en accepteren dat zij daar ook voor opkomen. We kunnen het beste maar proberen om zo veel mogelijk te voorkomen dat conflicten uit de hand lopen. Diplomatie is daar het middel voor. Het streven naar een zeker (machts-)evenwicht is ook een beproefd middel; extreme ongelijkheid tussen buren is ongewenst.

De ene buur kan best reden hebben om de ander als de ‘boze buurman’ te ervaren. Ook dan is het zaak om een vijandbeeld niet te koesteren, maar met de ander in gesprek te blijven en te proberen je in het standpunt en de benaderingswijze van de ander te verplaatsen – wat ondanks alle ‘inlichtingen’ en slimme pogingen toch nog altijd weer heel moeilijk blijkt. Oorlog kun je niet helemaal uitsluiten, maar je moet als het even kan weer met elkaar rond de tafel.

Wereldregering

Het merkwaardige van deze nabuurschap is dat er geen hogere overheid is of andere instantie die tussenbeide kan komen. Christenen zullen geen hoge verwachtingen hebben van menselijke inspanningen om tot wereldvrede te komen. Maar dat is geen reden om niet alle wijsheid in te zetten voor verdragen, en blij te zijn met een platform als de Verenigde Naties waar boze buren stoom kunnen afblazen, verbanden zoals de NAVO, de Europese Unie, de Wereldhandelsorganisatie (WTO) enzovoort. En dan zullen we begrijpen dat ook Rusland behoefte heeft aan een economisch samenwerkingsverband.

Er is wel een hogere overheid, maar die resideert momenteel niet op aarde. Christenen zullen die erkennen en in hun beeld van de wereld er rekening mee houden. Ze zullen als perspectief voor ogen houden de dag dat Amerikanen, Russen, Nederlanders en Congolezen bij elkaar zullen zijn. Er is hoop voor de buurt!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *