Oorlog onder ogen zien

De vijand komt dichterbij. Zouden de aanslagen in Parijs ook weer snel vergeten zijn? Het is wel een moment in een reeks, en dan komt elke volgende klap harder aan. VooOorlog 4 (foto Novum)r gewelddadige moslims blijkt de afstand tussen het Midden-Oosten en West-Europa klein. En dan zijn er ook nog de Russen, van wie we dachten dat ze ongevaarlijk geworden waren. Het weekblad De Groene Amsterdammer wijdde een dik kerstnummer helemaal aan ‘De vijand’.

We zijn de oorlog ontwend. We hebben een lange vrede achter de rug. We dachten zelfs dat de hele wereld bezig was ons waardensysteem over te nemen. Het bevestigde ons in de overtuiging dat dat het beste was, het verstandigste en het menselijkste. Ons comfort werd versterkt met zelfgenoegzaamheid.

Nooit meer oorlog! We steunden de inval van Amerika in Irak in 2002 alleen politiek, niet militair. We gingen in Afghanistan niet op vechtmissie, alleen op opbouwmissie. De christelijke ethicus Theo Boer sprak, in een behandeling van het traditionele begrip oorlogsrecht, van het pacifisme van Jezus in de Bergrede[i]. Tegelijkertijd werd de sfeer tussen voormalige zuilen en tussen kerkgenootschappen vreedzamer en opener.

Nu krijgt defensie er wat geld bij. En de verdenking dat godsdienst per definitie een gewelddadige kiem heeft, laait weer op.

Stammen en staten

Er wordt nog wel veel geschreven over de Tweede Wereldoorlog en het verzet, maar het is geschiedenis.

Ons geheugen is kort. Wie zijn we eigenlijk, waar komen we vandaan? De mensheid bestaat uit families, stammen, volken. Het is nog niet zo heel lang dat we netjes georganiseerd zijn in soevereine staten met nauwkeurig bepaalde grenzen, en dat we waar dat systeem lacunes vertoont van ‘failed states’ spreken – we denken aan Afghanistan, Jemen, Somalië. In die laatste gebieden, waar het stammensysteem virulent is (‘nog’, zeggen wij er vanzelf bij), wordt het gewelddadig extremisme gecultiveerd en worden terroristen getraind.

Er is geen wereldregering. Die soevereine staten hebben geen overkoepelend gezag boven zich. De Verenigde Naties met de Veiligheidsraad heeft dempende diensten bewezen, maar blijkt steeds vaker machteloos.

NoodweerOorlog 7

De staten, volken, stammen, zijn als buren die het zonder hoger gezag met elkaar moeten rooien. Mag je in zo’n samenleving jezelf verdedigen? We kunnen die vraag moeilijk anders dan met ja beantwoorden. We willen allerlei restricties aanbrengen, maar als we terugdenken aan de Tweede Wereldoorlog, kunnen we er uiteindelijk niet omheen.

Ook binnen een rechtsstaat kennen we het begrip noodweer, en zelfs noodweerexces als strafuitsluitingsgrond. Als je aangevallen wordt, mag je jezelf verdedigen.

Jezus zegt wel dat we de aanvaller ook de linkerwang moeten toekeren. Maar Hij zegt niet dat we over onszelf moeten laten lopen.

Beschermen

Er is nog iets anders wat in dit soort discussies vaak buiten het gezichtsveld blijft. Een overheid mag en moet haar burgers beschermen. Het zijn niet maar staten, ‘Nederland’, ‘Amerika’ of zelfs ‘Europa’ als individuele entiteiten die conflicten met andere kunnen hebben. Een overheid beschermt weerloze burgers, desnoods met wapengeweld. Een man en vader mag en moet vrouw en kinderen beschermen. Als zo’n vader of zo’n overheid dat niet doet (binnen de gegeven mogelijkheden), dan is dat niet alleen pacifisme, maar ook desertie en onrecht.

Het oorlogsrecht erkent zelfs dat in bepaalde situaties een preventieve militaire aanval gerechtvaardigd kan zijn. Het is naïef om een stam die op je afkomt en die je niet goed kent, zonder meer met vertrouwen tegemoet te treden. Wat willen ze van je? Je kostbaarheden roven, je meisjes voor hun jongens? Willen ze je toegang tot het water afsnijden? Conflicten tussen buren gaan vaak over grensafscheidingen, weten we van de rijdende rechter; en dan ga je nog uit van een betrouwbaar kadaster, en, kortom, van een rechtsstaat. Conflicten tussen stammen en tussen staten gaan vaak over grond of over schaarse hulpbronnen. Kortom, over levensruimte en levensmogelijkheden.

Invloedssfeer

Geen wonder dat het leven daarbij vaak in geding komt. En dan kan het zijn: jouw leven of dat van de ander. Het is misschien het veiligst om de ander totaal te vernietigen. Of anders hem zo te onderdrukken dat hij niet meer gevaarlijk voor je kan zijn. Of om hem in ieder geval te vernederen, bijvoorbeeld door hem zware herstelbetalingen op te leggen, zoals de geallieerden met Duitsland deden aan het eind van de Eerste Wereldoorlog. Of althans om niet alleen je grenzen te bewaken, maar ook je invloedssfeer tot zo dicht mogelijk bij zijn grenzen uit te breiden en die van de ander terug te dringen, zoals het Westen na de val van het IJzeren Gordijn gedaan heeft met Rusland. Of om de aanvoerlijnen van je energiebronnen militair te bewaken.

Angst is realistisch, in principe. Ook al hoeft die achteraf niet bewaarheid te worden. Laten we dat bij onszelf goed peilen, voordat we overwegen wat we het beste kunnen doen en hoge morele principes in het veld brengen. Anders ligt hypocrisie op de loer. Overal democratie brengen kunnen we niet, maar we hebben (in ieder geval voorlopig) een onlesbare dorst naar olie. Vrijheid van meningsuiting, vrijheid om te beledigen en te kwetsen en te vernederen! Zolang we onszelf veilig en sterk genoeg voelen tegenover de ander.

Wraak ingeperkt

Negeer ik nu de Bijbel? Het onderwijs van Jezus in de Bergrede? Nee, maar ik doe m’n best om niet eenzijdig te lezen. Over de gewelddadigheid van de wereldbevolking kwam de zondvloed, en direct daarna sprak God ter bescherming van het menselijk leven, dat Hem zo na aan het hart lag, van straf als wraak (Genesis 9: 6). Hij perkte de bloedwraak wel steeds meer in. Liefde, vergeving, levensruimte kwam, voor alle mensen, met Jezus Christus. Een geweldige opschorting van het oordeel, een geweldige opening om eraan te ontkomen.

Met Christus komt de diepste waarheid op ons af die we makkelijk even vergeten in onze verontwaardiging over terreurdaden en holocausts: in het licht van zijn kruis zijn wij allemaal daders. Dat maakt de schuld niet minder ernstig. Maar het is wel een tweede grote reden tot zelfbezinning bij onze morele principes en oordelen.

Moeite

Golgota is een groot wonder. Het daar onrechtmatig vergoten bloed spreekt krachtiger dan Abel (Hebreeën 12: 24). Daarmee is het bloed van Abel nog niet tot zwijgen gebracht. Wreek jezelf niet, zegt de Bijbel, maar dan staat erbij: de wraak komt aan God toe, Hij zal het vergelden (Romeinen 12: 19, vergelijk Psalm 94: 1). Het bloed van onschuldigen is kostbaar in zijn oog (Psalm 72: 14, 116: 15), Hij zal het wreken (Mattheüs 23: 35), en Hij maakt ze er geen verwijt van als ze daarom roepen (Openbaring 6: 10). Het leidt tot de bloederige taferelen in het visioen van Openbaring (vooral 19: 11vv), waar we geloof ik allemaal moeite mee hebben, ik in ieder geval wel – maar ze staan er.

Kruisbanier

Christenen weten van strijd. Zij horen van strijd in hun eigen leven: de strijd tegen hun vijanden, de duivel, de wereld, en hun eigen zondige natuur. Geestelijke strijd. Is die boodschap ook niet wat verzwakt, sinds de bevrijding en nog meer sinds de val van het IJzeren Gordijn? “Het leven is: geen vreed’ alhier, / Geen wapenstilstand vragen. / Het leven is: de kruisbanier / Tot in Gods handen dragen”[ii].

Oorlog 1Dat maakt de strijd tegen aardse vijanden niet onbelangrijk. Integendeel, christenen hebben vooraan gestaan (zij het niet allemaal, en niet zij alleen) in de strijd tegen het nationaalsocialisme. In Nederland en in Duitsland (we denken aan Bonhoeffer). Het nationaalsocialisme was niet de duivel, zoals het voor sommigen zoals de Anne Frankstichting ongeveer werd. Maar christenen voerden wel de aardse strijd met de motivatie van de geestelijke strijd. Het behoorde tot de strijd die God van hen vroeg. Zij hadden daar als het moest hun leven voor over.

Diplomatie

Mocht dat ooit weer nodig zijn – en die mogelijkheid komt weer binnen de horizon – dan zal vanzelf wel blijken waar zij, en hun medemensen, hun leven voor over hebben. Of dat ook is voor de vrijheid om met cartoons de religieuze gevoelens van anderen te kwetsen – een vrijheid die op dit moment voor grote massa’s demonstranten wel de hoogste en heilige waarde lijkt te zijn – of toch niet.

In die aardse oorlog komen dan inderdaad de Bijbelse principes, inclusief die van de Bergrede, aan de orde – niet los van algemeen erkende principes. Met als basis: liefde, de liefde van Christus. Liefde zelfs voor je vijand, ook al gaat dat niet ten koste van de liefde voor degenen die je het naast staan en voor wie je primaire verantwoordelijkheid draagt. Praten, diplomatie, zo lang mogelijk, ook als anderen misschien zeggen dat ‘met zo’n tegenstander niet te praten valt’ (Iran, Hamas). Zelfbeheersing, proportionaliteit. Niet alles meteen met gelijke munt betalen, maar ook iets over je kant kunnen laten gaan. Niet ten koste van alles je gelijk proberen te halen, maar bereid zijn tot compromissen. Soms bereid zijn je terug te trekken om erger te voorkomen. Uit zijn op vrede, inclusief levensruimte voor de tegenstander, en niet op zijn vernedering en onderdrukking.

Geen wraakzucht. En geen angst, want Christus heeft overwonnen. Er is uiteindelijk wél een wereldregering: Hij is Koning. De afloop kun je gerust aan Hem overlaten.

____________________

[i] Boer, Th.A., ‘De rechtvaardige oorlog: zoeken naar de zin van een eeuwenoud concept’. Nederlands Theologisch Tijdschrift, 67, 2 (april 2003), 89-107. Pdf vrij beschikbaar op internet.

[ii] Guido Gezelle. Liedboek voor de kerken (1973), Gezang 469.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *