Leestip: Ségou

Lezen!, dit, als een boek voor jou een venster op de wereld is. En als het niet per se het nieuwste boek hoeft te zijn. De geheimzinnige naam had mij al vele keren in de boekhandel vanaf de rug aangekeken, totdat ik plotseling de twee delen samen voor een dumpprijs zag liggen en het nieuw voor mij openging.

Ségou is een stad in West-Afrika, in wat nu Mali is, aan de rivier die nu de Niger heet. Ségou was de hoofdstad van het Bambara-rijk. Het was niet het oudste Afrikaanse rijk en ook niet het grootste. Maar vanuit dit centrum leer je een groot deel van de wereld kennen.

Ségou 5Exotisch – van binnenuit

Afrika ‘beneden de Sahara’, ‘donker Afrika’ is een vreemde, geheimzinnige wereld voor ons. In het Afrikamuseum kun je wat van de huizen zien. Hoe leefden de mensen daar, wat ging er in ze om? Wat eeuwenlang voor ons het Oosten was, van Perzië en Baghdad tot China, het onbekende, ándere, het exotische, sprookjesachtige, dat is nu zwart Afrika, en in Ségou ben je er middenin.

Centraal staat de familie Traoré. Eigenlijk is het een roman over verval en ondergang. Het boek begint er veelbetekenend mee dat er een blanke is gesignaleerd en dat de stamvader van de familie bij de vorst in ongenade valt. De geschiedenis speelt zich ruwweg af in de eerste helft van de negentiende eeuw.

Polygamie

Je leert het verfijnde weefsel van de samenleving kennen. Edelen, zoals de familie Traoré, worden toegezongen door lofdichters. Er zijn ook slaven. Dousika heeft verscheidene vrouwen, van de eerste (voornaamste) echtgenote tot een slavin die bovendien afkomstig is uit een ander volk. Dat is het begin van een bonte en uitwaaierende familie.

Je maakt kennis met verschillende volken, die voor de inwoners van Ségou in de eerste plaats anders en vreemd zijn, zij het niet onbekend. Er zijn veehoeders bij, en nomaden, anders dan de akkerbouwende Bambara. Sommige hebben een andere, lichtere huidskleur. Die volken voeren nogal eens oorlog met elkaar, compleet met roof en vernedering, drijven soms handel met elkaar en leven overigens langs elkaar heen.

Intuïtie

Voor mij bijzonder interessant is natuurlijk de ontmoeting tussen de godsdiensten. Ségou is animistisch – het wordt fetisjistisch genoemd. Mensen dragen amuletten en bij bijzondere gelegenheden moeten bepaalde rituelen worden gevolgd. Er is een smid-en-waarzegger, gespecialiseerd in het contact met goden en geesten van overledenen, die probeert hun tekens te verstaan. Dat past in heel die cultuur, waarin mensen dichter bij de natuur leven en proberen te luisteren naar wat wij hun intuïtie zouden noemen.

Fanatiek

Maar dan komt de islam, met zijn éne god en een heel andere vroomheid, devoot en tegelijk fanatiek. Die brengt de cultuur van het schrijven met zich mee, van schoolonderwijs en van boekhouden. De spanning tussen beide religieuze mentaliteiten doortrekt het hele boek. Diezelfde spanning betekent een fase in de ondergang van Ségou: de stad wordt door moslims veroverd en de islam wordt de officieel heersende godsdienst, maar de oorspronkelijke ‘eigen’ religie leeft voort.

Van slaven tot status

Een lid van de familie komt als slaaf in Brazilië terecht. De slavenhandel overzee brengt extra vernedering en ellende met zich mee, maar ook een zekere christianisering. Als vervolgens een groep slaven vrij wordt en voor een deel teruggaat naar Afrika, vormen ze daar een eigen bevolkingsgroep met een zekere status, die op haar beurt ook weer slaven heeft. Een ander familielid gaat op zoek naar de wortels van zijn moeder in Jamaïca, waar de slaven in opstand zijn gekomen en de zwarten nu twee groepen vormen die vijandig tegenover elkaar staan.

Vuurwapens

En dan zijn er de blanken, kolonialen, meest avonturiers, eigengereid en met een losse levensstijl. Ze proberen rijk te worden met handel, onderneminkjes, slavenhandel, en als die laatste afgeschaft is, de teelt van producten die voor de Afrikanen vreemd zijn maar waar in Europa veel vraag naar is. Er zijn Engelse zendelingen, met meer godsdienstige of meer culturele beschavingsidealen en met hun superioriteitsgevoel. Tenslotte komen de Fransen om te veroveren. Tegen hun vuurwapens kunnen al die Afrikaanse volken, donkerder of lichter, fetisjistisch of islamitisch, niet op. Een deel van de mensen, en van de volken, kiest daarom pragmatisch de kant van de veroveraars.

GecompliceerdSégou 1

Kortom, een wereld gaat voor je open en gaat voor je leven. Het belangrijkste heb ik nog niet gezegd: je beleeft dit alles via personen. Die zijn allemaal beschreven – ik zeg niet: met liefde, niet met sympathie, maar met empathie, levensecht. Gecompliceerd, getekend door hun lotgevallen, veranderlijk, meer emotioneel dan rationeel – kortom, hoewel anders dan wij, toch herkenbaar, en zelfs in hun extreme uitingen niet verknipt.

Verscheurd

Mannen en vrouwen die de in onze ogen vreemde seksuele en huwelijksmoraal normaal vinden en ermee kunnen leven. Daarnaast een man die vanuit de nieuwe, hoogstaande islamitische seksuele moraal vecht met zijn driften. Mannen en vrouwen met hun gecompliceerde loyaliteiten, aan de ene kant aan hun afkomst, familie, volk en religieuze traditie, aan de andere kant aan hun nieuwe situatie, hun nieuwe partner, de nieuwe godsdienst. Mannen die moedig zijn en aspiraties hebben, maar tegelijkertijd niet van oorlog houden en twijfels kennen. Vrouwen met onderlinge rivaliteiten, een eigen koers in het leven, een flinke invloed op hun man, maar ook wel gedumpt en soms zelfs zo wanhopig dat ze met een klein kind zelfmoord plegen. Tenslotte wordt een telg uit de Traoré-familie zo verscheurd door zijn zwalkende levensgeschiedenis en de in hem strijdende identiteiten dat hij zichzelf ophangt in de centrale boom van de familie. Daarmee komt het einde.

Klassiek

De schrijfster, Maryse Condé, is een zwarte vrouw afkomstig uit het Caraïbisch gebied. Je kunt vermoeden dat zij zulke identiteitsproblematiek van binnenuit kent, maar zij blijft onzichtbaar in het boek. Het is een roman in klassieke stijl, met een ‘alwetende verteller’, die zich in elk personage, vrouw of man, in elke identiteit, van welke status, huidskleur of godsdienst dan ook, elke menselijke aspiratie of innerlijke verscheurdheid even goed kan inleven. Zij kiest geen partij. In een omgeving waarin we voortdurend gedrongen worden om een standpunt in te nemen, voor slachtoffers, tegen onrecht, voor de aanpak van een maatschappelijk of wereldprobleem, is dat een verademing. Ondanks de duizend bladzijden geschikte vakantielectuur.

Maryse Condé, Ségou. Deel 1: De aarden wallen. Deel 2: De verkruimelde aarde. Oorspronkelijk Frans, 1984, 1985. Nederlandse vertaling meer dan eens uitgegeven, zowel in twee pockets – ca. 600, ca. 500 bladzijden – als later in één pocket (kleine druk).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *