De Gorkumse martelaren

Moeten we een ‘zwarte canon’ voor de vaderlandse geschiedenis hebben? Halen we te veel de mooie en roemruchte gebeurtenissen uit ons verleden naar voren, en hebben we te weinig oog voor de schaduwkanten?

Toen ik zelf onlangs een korte schets van de kerkgeschiedenis schreef, kreeg ik van een rooms-katholieke pastoor die ik om commentaar gevraagd had, te horen: Je vertelt wel wat voor lelijks de katholieken de protestanten hebben aangedaan, maar dan moet je ook de Gorkumse martelaren vermelden.

Vroom

Ik ben gevoelig voor zulk commentaar. Geschiedenis schrijven moet je eerlijk doen. Licht- en schaduwzijden vermelden.

En dat van de Gorkumse martelaren was me al eerder opgevallen. Ik had de kerkgeschiedenis van Rogier gekocht om het verhaal ook van de andere kant te horen. En mijn natuurlijke antenne voor schandaal had opgevangen dat de Vader des Vaderlands, van wie wij op de lagere school de namen van zijn vier achtereenvolgende vrouwen geleerd hadden, niet elke keer een even zielige weduwnaar geweest was, en hij en zijn zoon Maurits niet altijd vroom in de huwelijkstrouw.

Incident

Dus ik dook opnieuw in de geschiedenis. En ik moest tot de conclusie komen dat de geschiedenis van de Gorkumse martelaren weliswaar afschuwelijk was en geen bagatellisering verdiende, maar dat het toch, vergeleken bij de religieuze en militaire vervolging van de kant van Spanje een incident was, een uitzondering. De geuzen waren rabauwen – dat had de onderwijzer wel duidelijk verteld. En tegen Lumey, de aanvoerder van de daders, werd actie ondernomen, en de rest van zijn levensgeschiedenis liet wel zien wat een vreemde sinjeur hij was.

Maar daarmee is niet alles gezegd. Hoe belangrijk bepaalde gebeurtenissen in de geschiedenis zijn, is niet helemaal objectief vast te stellen. Geschiedenis is altijd een verhaal dat je vertelt. Je hebt daar een bedoeling mee. Je geeft het een bepaalde kleur. Academische geschiedschrijving probeert dat te vermijden – althans daar gaan we als samenleving van uit. In werkelijkheid is academische geschiedschrijving in het nabije verleden een tijd lang rood geweest, beïnvloed door een partijkeuze voor slachtoffers van bijvoorbeeld kolonialisme. En het is tegenwoordig ook vaak liberaal en ironiserend vanuit een seigneurale hooghartigheid.

Gedenknaald

Vandaar het goed recht van de ‘lieux de mémoire’-benadering. We hebben allemaal een beeld van gebeurtenissen uit het verleden die voor ons belangrijk zijn; een lijstje monumenten in onze voorstelling, waar we omheen gaan staan. En natuurlijk ziet het totaalplaatje, de ‘canon’, van rooms-katholieken er dan een beetje anders uit dan die van protestanten. Het oprichten van een Nederlandse canon is ook niet puur een kwestie van onderwijs: we kregen behoefte aan een gedenknaald voor onze nationale identiteit.

Mijn beeld van het verleden werd in eerste aanleg gevormd door het  de gereformeerde geschiedschrijving, ontwikkeld door Groen van Prinsterer, gebruikt door Abraham Kuyper, en het verwante vaderlandse geschiedenisonderwijs op de ‘christelijk-nationale’ school in de eerste decennia na ‘de oorlog’.  Dat had z’n oogmerken en z’n specifieke kleur. Dat was niet vrij van een positief gevoel van eigen identiteit, heldendaden als mijlpalen in het verleden. Wij hadden ons ontworsteld aan de tirannie en ingezet voor de vrijheid.

Verlosser

Maar ik kreeg tegelijkertijd wel een gereformeerde levensbeschouwing mee. Wij mensen zijn zondig. Wij verprutsen het. Wat er aan goeds te vermelden is uit de geschiedenis van land en volk, dat is onverdiende zegen van een verlossende God en Heer.

Als ik er bij gestaan had, toen in Gorkum, met de geestelijke bagage van een mens van toen, had ik mogelijk ook wel stiekem leedvermaak gehad. Schande over mij. Ik heb een Verlosser nodig. Wij allemaal.

Zelfkennis, tegen de achtergrond van je verleden, is niet wit-zwart, een zwarte canon naast een witte. Zelfkennis, ook als groep, ook als ‘natie’, heeft wel een religieuze wortel.

 23-3-2012

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *